شماره نوزدهم | وقف کتاب «حدیقهالشیعه» توسط خیرالنساء خانم
در نوزدهمین شماره، یکی از اسناد برجایمانده از دوره قاجار مورد بررسی قرار گرفته است؛ وقفنامهای درباره کتاب «حدیقهالشیعه» که خیرالنساء خانم، همسر فتحعلیشاه قاجار، آن را برای استفاده فرزندان خود و انتقال به نسلهای بعد وقف کرده است.
به گزارش روابطعمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم و گاه مغفولمانده موجود در گنجینه آرشیوی این سازمان طراحی شده است و در هر شماره، یکی از اسناد تاریخی، فرهنگی، اداری یا اجتماعی موجود در آرشیو ملی ایران را معرفی و بررسی میکند.
نوزدهمین شماره این مجموعه به مناسبت ۲۴ آبان، «روز کتاب، کتابخوانی و کتابدار»، به معرفی سندی با عنوان «وقف کتاب حدیقهالشیعه توسط خیرالنساء خانم، همسر فتحعلیشاه، برای استفاده فرزندان خود و انتقال آن به نسلهای بعد» اختصاص دارد. تاریخ تحریر این سند، اول شعبانالمعظم ۱۲۵۰ هجری قمری، برابر با ۱۲ آذر ۱۲۱۳ هجری خورشیدی است.
این سند دارای ساختاری ساده، منظم و برخوردار از خطوطی متساویالفاصله و مستقیم است. متن آن با عبارت «هو واقِفٌ عَلَی الضَّمائِر» و صلوات و سلام بر حضرت محمد(ص) و خاندان ایشان آغاز میشود؛ امری که در اسناد وقفنامهها رایج بوده و نشاندهنده رسمیت و قداست عمل وقف است.
در بخش پایانی سند، مهر خیرالنساء خانم، واقف کتاب، و مهر متولی وقف با سجع «عبده الراجی علیمحمد» درج شده است. همچنین وجود عبارت «امانت سرکار حاجی خانم»، بیانگر التزام و تعهد متولی نسبت به حفاظت، نگهداری و صیانت از مال موقوفه است؛ عبارتی که در سنت وقف، اهمیت امانتداری و مسئولیت شرعی و اجتماعی متولی را برجسته میکند.
خیرالنساء خانم، همسر فتحعلیشاه قاجار، کتاب «حدیقهالشیعه» را وقف اولاد خویش «بطناً بعد بطن و نسلاً بعد نسل» کرد و پس از انقراض آنان، وقف را برای عموم شیعیان و علمای بلاد قرار داد.
این اقدام را میتوان نمونهای ارزشمند از پایهگذاری و تقویت سنت پسندیده وقف و اهدای کتاب در دوره قاجار دانست. وقف کتاب توسط زنان فرهنگدوست ایران در این دوره، از مهمترین جلوههای مشارکت فرهنگی و اجتماعی آنان به شمار میآید. این سند نشان میدهد که زنان، با بهرهگیری از موقعیت اجتماعی و اعتبار خود، در ترویج دانش، گسترش فرهنگ کتابخوانی و تقویت سرمایه فرهنگی جامعه نقش چشمگیری ایفا کردهاند.
چنین نمونههایی از وقف کتاب، نهتنها بیانگر آگاهی و اهتمام زنان به ضرورت پاسداشت کتاب و انتقال دانش به نسلهای آینده است، بلکه گواهی روشن بر حضور مؤثر آنان در تداوم سنتهای فرهنگی ایران و مشارکتشان در شکلدهی و تقویت نهادهای دانشی دوره قاجار محسوب میشود.
این الگوهای وقف، بخشی از تاریخ اجتماعی زنان در ایران را بازتاب میدهد؛ تاریخی که در آن زنان با چنین اقداماتی توانستند سهمی واقعی در اعتلای فرهنگ مکتوب و حیات علمی جامعه از خود برجای بگذارند.
این سند با شماره ۱۶۵۰۸-۲۹۶ در آرشیو ملی ایران نگهداری میشود.
